Ο Ιανουάριος οφείλει την ονομασία του στον διπρόσωπο θεό των Ρωμαίων Ιανό (Janus)

Ιανουάριος

Γενάρης ο Κλαδευτής

Ο Ιανουάριος οφείλει την ονομασία του στον διπρόσωπο θεό των Ρωμαίων Ιανό (Janus) που το ένα πρόσωπο του κοιτάει το παρελθόν και το άλλο το μέλλον, ήταν ο προστάτης της πόρτας του κάθε σπιτιού, θεός της κάθε αρχής και της έναρξης των πολεμικών επιχειρήσεων και των μεγάλων έργων.

Στο Βυζάντιο την 1η Ιανουαρίου άρχιζε η θητεία των υπάτων οι οποίοι έβγαιναν στους δρόμους και σκορπούσαν νομίσματα χρυσά και αργυρά. Μικρά νομίσματα όμως έδιναν και στα παιδιά που γύρναγαν στα σπίτια φίλων και συγγενών για να ευχηθούν. Έτσι γεννήθηκαν τα Κάλαντα.

Ο λαός μας έχει διάφορες ονομασίες για τον Ιανουάριο. Παρετυμολογικά λέγεται και Γενάρης και Γεννολοητής γιατί τότε γεννούν τα γιδοπρόβατα. Λέγεται και Γατόμηνας επειδή ζευγαρώνουν οι γάτες.

Τον αποκαλούν και Μεσοχείμωνο γιατί είναι μεσαίος από τους τρεις μήνες του χειμώνα. Στη Μάνη λέγεται και Κρυαρίτης γιατί κάνει τσουχτερό κρύο αλλά και Γελαστός για τις Αλκυονίδες μέρες του. Τώρα είναι η κατάλληλη εποχή για το κλάδεμα των δένδρων γι’ αυτό λέγεται και Κλαδευτής και όπως λέει η παροιμία “Γενάρη μήνα κλάδευε, φεγγάρι μην γυρεύεις” γιατί τους υπόλοιπους μήνες ποτέ δεν κλαδεύουν με φεγγάρι, με πανσέληνο δηλαδή.

Και μιας και αναφέραμε το φεγγάρι πρέπει να πούμε ότι το μήνα αυτό λάμπει στον ουρανό: “Το φεγγάρι του Γενάρη παρά ώρα μέρα μοιάζει“.

Στο εκκλησιαστικό εορτολόγιο την 1η Ιανουαρίου εορτάζεται η μνήμη του Μεγάλου Βασιλείου, του Αη -Βασίλη, που έρχεται από την Καισάρεια φορτωμένος δώρα. Η Βασιλόπιτα που σύμφωνα με την παράδοση καθιέρωσε πρώτος ο Μέγας Βασίλειος, κόβεται τελετουργικά και τα κομμάτια μοιράζονται. Τυχερός της χρονιάς είναι εκείνος που θα του πέσει το νόμισμα.

Στις 6 γιορτάζονται τα Θεοφάνεια ή τα Φώτα όπως τα λέει ο λαός. Τη μέρα αυτή σύμφωνα με την παράδοση ανοίγουν οι ουρανοί και εισακούονται οι προσευχές. Επίσης αγιάζονται τα νερά και όπου υπάρχει θάλασσα (ή ποτάμι) ο σταυρός καταδύεται και αυτός που θα τον ανασύρει είναι ο τυχερός της χρονιάς.

Ο ιερέας ραντίζει τα σπίτια με αγιασμό για να φύγουν οι Καλικάντζαροι, βρωμερά πνεύματα που μαγαρίζουν τα πάντα και που τώρα φωνάζουν: “Φεύγετε να φεύγουμε κι έρχεται ο τρελόπαπας με την αγιαστούρα του κα με τη μαγκούρα του!”.

Στις 7 γιορτάζει ο αγαπημένος άγιος του λαού, ο Αη-Γιάννης ο Βαπτιστής. Πολλές είναι οι παροιμίες για τους Γιάννηδες. Από τη μια “Σπίτι χωρίς Γιάννη προκοπή δεν κάνει” και από την άλλη “Σαρανταπέντε Γιάννηδες ενός κοκόρου γνώση“. Φαίνεται πως οι Γιάννηδες είναι ατομιστές αφού “Γιάννης κερνά και Γιάννης πίνει” αλλά και γκρινιάρηδες: “Τι είχες Γιάννη; Τι είχα πάντα“.

Του Αη-Γιαννιού σε πολλά μέρη της Ελλάδας συνηθίζουν να μεταμφιέζονται με προβιές τράγων. Το έθιμο αυτό είναι οι Μωμόγεροι των Ποντίων, τα Ρουγκατσάρια στην Καστοριά, οιΑράπηδες στη Δράμα, τα Μπουμπουσιάρια στη Σιάτιστα. Οι τραγόμορφοι άνδρες τριγυρνούν στους δρόμους με κουδούνες διώχνουν το κακό και εύχονται καλή σοδειά.
Στις 8 είναι η γιορτή της Αγίας Δομινίκης ή Δομνής ή Δόμνας και σε όλη τη Βόρειο Ελλάδα γιορτάζεται η μέρα της Μπάμπως. Είναι μια πανάρχαιη γιορτή της γυναικοκρατίας. Οι γυναίκες σε ομάδες πίνουν και λένε τολμηρά αστεία και τραγούδια. Οι άντρες αυτή τη μέρα κάνουν όλες τις δουλειές των γυναικών. Η γιορτή τιμούσε τις μεγάλες άρα έμπειρες γυναίκες κι αυτές με τη σειρά τους μετέφεραν την πείρα τους στις νεώτερες.
Τέλος η Εκκλησία μας τιμά τους τρεις Ιεράρχες, τον Βασίλειο τον Μέγα, τον Γρηγόριο τον Θεολόγο και τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο. Γνώστες της ελληνικής παιδείας και οι τρεις, άφησαν ένα τεράστιο συγγραφικό έργο, το οποίο επηρέασε την Ορθοδοξία και της έδωσε το φιλοσοφικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο στηρίχτηκε αργότερα για να διατυπώσει κανόνες και δόγματα.

Πηγή: Ημερολόγιο 2010, τα Νέα, “Ε, ρε γλέντια!”

http://www.magikokouti.gr/blog/january/

ΓΙΑ ΣΕΝΑ ΚΟΡΗ ΕΜΟΡΦΗ ΚΑΛΑΝΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ ΙΚΑΡΙΑΣ

Τα Χριστούγεννα και τα έθιμά τους

ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ ΤΟΥ ΤΟΠΟΥ ΜΑΣ

Δείτε το σύνολο των φωτογραφιών της ενότητας Ο χρόνος για τον παραδοσιακό άνθρωπο είναι, όπως ήδη αναφέρθηκε, το περιεχόμενό του, η εμπειρία του. Στη ζωή των Ελλήνων αγροτών αυτή την περίοδο κυριαρχούσε το κρύο, το τέλος της σποράς και η μείωση του φωτός. Το Δεκέμβριο έχουμε τις μικρότερες μέρες. Από τα Χριστούγεννα όμως και ύστερα αρχίζουν να μεγαλώνουν. «Του Δεκέμβρη η μέρα, καλημέρα-καλησπέρα», λέει μια παροιμία για το Δεκέμβρη.      Με τον ήλιο και το φως σχετίζονται και τα Χριστούγεννα. Από τις 22 του Δεκέμβρη, δηλαδή από το χειμερινό ηλιοστάσιο, η απόκλιση του ήλιου αρχίζει να λιγοστεύει, οπότε το βόρειο ημισφαίριο, όπου βρίσκεται και η Ελλάδα, φωτίζεται περισσότερο και η μέρα μεγαλώνει.      Η γιορτή των γενεθλίων του Χριστού θεσπίστηκε στις 25 Δεκεμβρίου από τους Χριστιανούς και ο εορτασμός της επεκτάθηκε σταδιακά σε όλο το ρωμαϊκό κράτος, ανατολικό και δυτικό.  Στόχος τους ήταν να παραμερίσουν τον περσικό θεό Μίθρα, θεό του ήλιου και του φωτός.  Η ημέρα των γενεθλίων του, «το Γενέθλιον του αήττητου Ήλιου», γιορταζόταν στις 25 του Δεκέμβρη.  Η γιορτή αυτή συνδυαζόταν με τα Σατουρνάλια, παλιά αγροτική γιορτή, που έγινε μία από τις σπουδαιότερες γιορτές των Ρωμαίων και γιορταζόταν από τις 17 έως τις 23 Δεκεμβρίου. Ο σύνδεσμος του Χριστού με τον ήλιο φανερώνεται και στην υμνογραφία των Χριστουγέννων: «Ανέτειλας, Χριστέ, εκ Παρθένου, νοητέ Ήλιε της Δικαιοσύνης». Η γέννηση του Χριστού γιορταζόταν αρχικά στις 6 Ιανουαρίου, μαζί με τη βάπτιση. Το 378 για πρώτη φορά γιορτάστηκαν στην Κωνσταντινούπολη τα Χριστούγεννα ως αυτοτελής γιορτή.      Ο κύκλος των εθίμων του Δωδεκαημέρου ανοίγει την παραμονή των Χριστουγέννων και κλείνει τα Θεοφάνεια με τον αγιασμό των υδάτων.  Προάγγελος των Χριστουγέννων είναι οι ομάδες των παιδιών που τραγουδούν τα κάλαντα. Τα κάλαντα αρχίζουν με την εξιστόρηση της γέννησης του Χριστού, συνεχίζουν με παινέματα για το σπίτι και τους σπιτικούς και τελειώνουν με αίτημα για φιλοδώρημα. Σε ορισμένους ελληνικούς τόπους τα κάλαντα εξιστορούν την γέννηση του Χριστού σαν να γιορτάζουν την γέννηση ενός παιδιού: Χριστός γεννάται χαρά στον κόσμο. Χαρά στον κόσμο στα παλικάρια. Σαράντα μέρες, σαράντα νύχτες κι η Παναγιά μας κοιλοπονούσε. Κοιλοπονούσε, παρακαλούσε όλους τους Aγιους, τους  Αϊ-Αποστόλους. Οι  Αποστόλοι μαμμή γυρεύουν... Ώστου να πάνε κι ώστου να έρθουν, η Παναγιά μας ξελευτερώθη. Μέσα στις δάφνες, μες στα λουλούδια, κάνει τον ήλιο και το φεγγάρι.      Έτσι στο Ζαγόρι της Ηπείρου για παράδειγμα, ξημερώνοντας Χριστούγεννα, κάνουν τα «σπάργανα», τηγανίτες με πολλά καρύδια, τα οποία συνηθίζουν να προσφέρουν σε όσους επισκέπτονται οποιαδήποτε λεχώνα. Το Δωδεκαημέρο που μεσολαβεί ανάμεσα στη γέννηση και τη βάπτιση του Χριστού είναι μια ιδιαίτερη χρονική περίοδος. Αν για τα μικρά αβάπτιστα παιδιά και τις λεχώνες λαμβάνονται ιδιαίτερες προφυλάξεις στην παραδοσιακή κοινωνία, για να τα προστατεύσουν καθώς είναι ευάλωτα στις επιβουλές και συνάμα επικίνδυνα, ο χρόνος που μεσολαβεί από τη γέννηση ως τη βάπτιση του Χριστού είναι χρόνος αταξίας που αφορά ολόκληρη την παραδοσιακή κοινωνία.      Τα Χριστούγεννα αποτελούν οικογενειακή γιορτή, που συγκεντρώνει τα μέλη της οικογένειας γύρω από το κοινό τραπέζι, όπου θα κόψουν το χριστόψωμο, στολισμένο με καρύδια και σχέδια από ζυμάρι. Στη Μακεδονία και αλλού τα Χριστούγεννα μαγείρευαν ντολμαδάκια (σαρμάδες) με λάχανο και κρέας χοιρινό, συνοδευμένο με σέλινο, πράσο ή σπανάκι (τα έλεγαν και σπάργανα του Χριστού, έτσι που τυλίγονταν στο λάχανο) ενώ σε άλλες περιοχές έσφαζαν κότα και έφτιαχναν σούπα. Η γαλοπούλα είναι νεώτερη συνήθεια στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι. http://www.kentrolaografias.gr/default.asp?V_DOC_ID=2323

Δημοτικά τραγούδια

Saunier Guy-Michel

Προδημοσίευση από τον πρόλογο στο ομότιτλο βιβλίο του Κωνσταντίνου Γκότση, που κυκλοφορεί σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις Opportuna

ΤΟΥ GUY (MICHEL) SAUNIER

Η δημοσίευση του παρόντος βιβλίου είναι από διάφορες απόψεις σημαντικό γεγονός, το οποίο χαιρετώ με ιδιαίτερη ευχαρίστηση. Γνώρισα τον Κώστα Γκότση όταν παρακολούθησε στη Σορβόννη το σεμινάριό μου για τα δημοτικά τραγούδια και έκτοτε απόχτησα μεγάλη εκτίμηση για τη σκέψη του και για τις μελέτες του. Οι περιστάσεις δεν του επέτρεψαν να ασχοληθεί επαγγελματικά με τη δημοτική ποίηση, αλλά τούτο το βιβλίο δείχνει ότι δεν έπαψε να ενδιαφέρεται γι' αυτόν τον τομέα, με σπουδαία αποτελέσματα.

Τα κεφάλαια που συνθέτουν το βιβλίο είναι άνισης έκτασης, αλλά και τα πιο μικρά περιέχουν ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις, γενικά πρωτότυπες και αντίθετες προς τις εθνικιστικές αντιλήψεις που κυριάρχησαν επί ενάμισι αιώνα. Στο κεφάλαιο για την επανάσταση του '21 βρίσκω επί πλέον τη σπουδαία παρατήρηση ότι στα τραγούδια δεν πρέπει ν' αναζητηθεί η ιστορική πραγματικότητα αλλά, όπως διαπίστωσα ο ίδιος σε άλλες περιπτώσεις (ξενιτειά κ.ά.), η απήχηση των γεγονότων στη σκέψη και την ευαισθησία των τραγουδιστών.

Το κεφάλαιο για το ανθρώπινο σώμα πηγάζει εν μέρει από τη διατριβή που υποστήριξε ο Γκότσης στο Πανεπιστήμιο Παρίσι Ι . Η εργασία αυτή είχε πολλές αρετές, αλλά και θέμα υπέρμετρο : το ανθρώπινο σώμα σ' ολόκληρη την προφορική λογοτεχνία. Εδώ ο περιορισμός στα κλέφτικα τραγούδια επιτρέπει μια σκέψη πιο συγκεκριμένη. Στο εκτενές πρώτο μέρος ξαναβρίσκουμε τον προβληματισμό για τη σχέση των τραγουδιών με την ιστορία. Στη συνέχεια υπάρχουν σπουδαίες παρατηρήσεις για το οπλισμένο σώμα, αλλά και για τη φιλαρέσκεια των κλεφτών.

Σημαντικό και άψογο είναι το κεφάλαιο για το «Κάστρο της Ωριάς». Ο Κώστας Γκότσης άρχισε να εργάζεται πάνω σ' αυτό το θέμα την εποχή του σεμιναρίου. Τα πορίσματά του ήταν παράλληλα με εκείνα του σεμιναρίου αλλά εντελώς πρωτότυπα, ώστε δημοσιεύαμε το άρθρο του στη Revue des Etudes Néo-helléniques. Το παρόν κεφάλαιο είναι ξαναδουλεμένη εκδοχή εκείνου του άρθρου. Ο Γκότσης προχωρεί με υποδειγματική συνέπεια στην ανάλυση των στοιχείων που διαθέτει, και αποδεικνύει ότι το τραγούδι δεν έχει κανένα χαρακτήρα ιστορικό ή ηρωικό. Από σεμνότητα ίσως, δεν προχωρεί πιο πέρα και δεν σημειώνει ότι το τραγούδι έχει σαφώς εφηβικό και προγαμιαίο μυητικό χαρακτήρα : ο θάνατος της ηρωίδας στην αγκαλιά του νεαρού θυμίζει πολύ την «petite mort» της ερωτικής ηδονής.

Σημαντικό επίσης είναι το κεφάλαιο για τον Μιχαήλ Λελέκο. Ο Γκότσης ασχολείται εδώ και χρόνια με αυτόν το σπουδαίο και παραγνωρισμένο συλλογέα δημοτικών τραγουδιών. Προβαίνοντας εδώ σε εξονυχιστική ανάλυση των δεδομένων για τη σταδιοδρομία του Λελέκου, δείχνει ότι το επίσημο κράτος ενέκρινε μεν και χρηματοδότησε τη συλλογή υλικού από τον Λελέκο, δεν του ανέθεσε όμως την επεξεργασία του. Ο Γκότσης συμπεραίνει ορθώς ότι αυτή η δυσπιστία δεν οφειλόταν τόσο στη δημοσίευση από τον Λελέκο των Πριαπείων, παρά στην παρουσία στις συλλογές του μερικών ανορθόδοξων τραγουδιών που απουσιάζουν από τις άλλες συλλογές. Η πιθανή αυτολογοκρισία πολλών συλλογέων είναι καίριο και εξαιρετικά δυσερεύνητο ζήτημα. Το γεγονός αυτό καθιστά ακόμα πιο σπουδαίο και αξιοσέβαστο το πρόσωπο του Λελέκου.

Το πιο εκτενές κεφάλαιο, το αφιερωμένο στις «Εκλογές» του Ν. Γ. Πολίτη, αν και συζητήσιμο σε ορισμένα σημεία του, παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον. Ο Γκότσης προβαίνει πρώτα σε μια άριστη παρουσίαση της ακαδημαϊκής ζωής και των θεωρητικών θέσεων του Ν. Πολίτη. Ερχόμενος ύστερα στις «Εκλογές», κάνει μια αυστηρή κριτική της μεθόδου του Πολίτη. Το θέμα δεν είναι καινούριο. Οι αυθαιρεσίες του Πολίτη είναι γνωστές από την εποχή του Γ. Αποστολάκη (1929). Αλλά η ανάλυση του Γκότση είναι πιο συστηματική και παραμένει πρωτότυπη. Σ' αυτό το σημείο δυστυχώς παρασύρεται ο Γκότσης από τις απόψεις του Δαμιανάκου και της Κυριακίδου Νέστορος. Προσάπτει λ.χ. στον Πολίτη την αντίληψή του για λαό «εθνικό, ενιαίο και αδιαίρετο», και ως εκ τούτου αμφισβητεί την ιδέα του ότι τα τραγούδια εκφράζουν «την διανόησιν» του ελληνικού λαού. Οι πολιτισμικές αντιθέσεις των διάφορων περιοχών του ελληνικού κόσμου είναι αναμφισβήτητες. Η μελέτη των τραγουδιών δείχνει όμως ότι, παρά τις διαφορές αυτές, υπάρχει όντως ενιαία σκέψη, π.χ. στο καίριο ζήτημα της λαϊκής αντίληψης του κακού και της αδικίας. Δεν είναι τόπος εδώ για συστηματική συζήτηση αυτού του λεπτού και πολύπλοκου προβλήματος. Σημειώνω μόνο -άλλη μια φορά- ότι οι ανθρωπολόγοι δεν είναι αναγκαστικά, παρά τα φαινόμενα, οι πιο αρμόδιοι για να κρίνουν το περιεχόμενο των τραγουδιών, το οποίο άλλωστε συνήθως δεν μελετάν.

Αλλά το κεφάλαιο του Γκότση κλείνει με μια εξαιρετική εξονυχιστική ανάλυση της δουλειάς του Ν. Γ. Πολίτη στην επεξεργασία της δικής του παραλλαγής του τραγουδιού «Σαράντα παλληκάρια». Πρώτη φορά, όσο ξέρω, γίνεται μια τόσο συστηματική και τόσο τέλεια ανάλυση, που αποδεικνύει πλήρως τον τραγελαφικό χαρακτήρα του κειμένου του Πολίτη.

Συνολικά λοιπόν, το βιβλίο του Κ. Γκότση προσφέρει πρωτότυπες και πολύτιμες πληροφορίες και σκέψεις, και πολύ συχνά άπταιστα μεθοδολογικά παραδείγματα. Εύχομαι να τύχει υποδοχής άξιας των αρετών του.

* O Guy-Michel Saunier δίδαξε στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης. Από το 1984 μέχρι και τη συνταξιοδότησή του το 2003, υπήρξε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris IV) και διευθυντής του Νεοελληνικού Ινστιτούτου. Για το δημοτικό τραγούδι έχει εκδόσει τις μελέτες του: Adikia, le mal et l' Injustice dans les chansons populaires grecquesΤα δημοτικά τραγούδια της ξενιτιάς Ελληνικά δημοτικά τραγούδια, τα μοιρολόγια Ελληνικά δημοτικά τραγούδια, συναγωγή μελετών (1968-2000)

http://www.avgi.gr/article/5130482/dimotika-tragoudia

Μαθήματα Λαογραφίας στην Εταιρεία Φίλων του Λαού (2014-2015)

Το Κέντρο Λαογραφίας με πρωτοβουλία και επιστημονική ευθύνη της τ. διευθύντριας κ. Αικ. Πολυμέρου-Καμηλάκη ανέλαβε, από το έτος 2010, την διδασκαλία μαθήματος Λαογραφίας  στο Λαϊκόν Πανεπιστήμιον της Εταιρείας Φίλων του Λαού. Τα μαθήματα ανέλαβαν Ερευνητές του Κέντρου. Κατά το Α' εξάμηνο του ακαδημαϊκού έτους 2014-2015 το μάθημα έχει θέμα «Η ελληνική χειροτεχνία στην σύγχρονη ζωή». Ευριπίδου 12, Αθήναι Δευτέρα 17.00-19.00, στις 20/10, 3/11, 24/11, 15/12, 12/1. Για αναλυτικό πρόγραμμα μαθημάτων του Λαϊκού Πανεπιστημίου βλέπε την ιστοσελίδα της Εταιρείας των Φίλων του Λαού: http://www.etftl.com/

Παραδοσιακός υλικός βίος του ελληνικού λαού

  ΨΗΦΙΑΚΕΣ  ΕΚΔΟΣΕΙΣ  

 

αρ. 17 - ΣΤΕΦ. Δ. ΗΜΕΛΛΟΥ- ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΟΥ-ΚΑΜΗΛΑΚΗ, 

Παραδοσιακός υλικός βίος του ελληνικού λαού (Ερωτηματολόγιο), Αθήνα 1983, σελ. 424

  Paradosiakos.pdf

Ο Μάρτης για τους αρχαίους Έλληνες συνέπιπτε με τα τέλη του μηνός Ανθεστηρίων και τις αρχές του Ελαφηβολιώνος.

Ήρθε Μάρτης, βάλε Μάρτη… καλό μήνα!!!

by pappanna

Πεντάγνωμος, Πεντάβουλος, Δίμουρος, Τιναχτοκοφινάς, Πεντάγδαρτος, Ξεροκοφινάς, Λολομάρτης είναι μερικές από τις ονομασίες που του έχει αποδώσει ο λαός μας λόγω των άστατων καιρικών συνθηκών και των γιορτών του.

Παρόλο που επίσημα η Άνοιξη αρχίζει το τελευταίο δεκαήμερο του Μαρτίου (στις 20-21 Μαρτίου) με την άφιξη του Ήλιου στο «εαρινό ισημερινό σημείο» της τροχιάς του, εν τούτοις ολόκληρος ο Μάρτης λογίζεται ως ανοιξιάτικος μήνας μαζί με τον Απρίλιο και τον Μάιο. Λόγω της εαρινής ισημερίας, λοιπόν, στο ρωμαϊκό ημερολόγιο ο Μάρτης είχε την πρωτοκαθεδρία, με την Πρωτοχρονιά να γιορτάζεται την 1η Μαρτίου (Καλένδες Μαρτίου). Την ημέρα εκείνη η «εσπερία δύσις» του Ταύρου, όταν δηλαδή ο αστερισμός του Ταύρου έδυε μαζί με τον Ήλιο, σήμαινε την αρχή του νέου έτους και οι Εστιάδες ιέρειες άναβαν νέα ιερή φωτιά στον ναό της Εστίας, στην αγορά της Ρώμης. Την Πρωτοχρονιά γιορτάζονταν επίσης και τα Ματρονάλια, προς τιμή την θεάς Ήρας και μητέρας του Άρη, καθώς και τα γενέθλια του ίδιου του Άρη προς τιμήν του οποίου ο μυθικός Ρωμύλος έδωσε στον Μάρτιο το όνομα του πατέρα του και γενάρχη των Ρωμαίων, του Άρη (Mars).

Ο Μάρτης για τους αρχαίους Έλληνες συνέπιπτε με τα τέλη του μηνός Ανθεστηρίων και τις αρχές του Ελαφηβολιώνος. Ήταν ο μήνας που γιόρταζε η Δήλος τον «μουσηγέτη θεό της», ενώ γιορτάζονταν επίσης και ο Διόνυσος των Ελευθερών, μιας μικρής κωμόπολης στα σύνορα Αττικής και Βοιωτίας. Αργότερα οι πολυήμερες γιορτές των «Διονυσίων εν άστει» στην Αθήνα ξεπέρασαν σε μεγαλείο όλες τις άλλες παρόμοιες γιορτές της περιφέρειας. Με τα Διονύσια συνδέθηκαν επίσης και τα Ασκληπιεία με θυσίες προς τιμήν του Ασκληπιού. Με τα Διονύσια συνδέεται επίσης και η πρώτη εμφάνιση των δραματικών αγώνων όπου διαγωνίζονταν τρεις τραγικοί ποιητές με μία τετραλογία και πέντε κωμικοί με μια κωμωδία ο καθένας. Στη δημώδη παράδοση ο λαός μας έχει δώσει στον Μάρτη διάφορες ονομασίες που σχετίζονται κυρίως με τις ασταθείς καιρικές συνθήκες που επικρατούν στη διάρκειά του. Γι’ αυτό είναι γνωστός ως Κλαψομάρτης, αλλά και Πεντάγνωμος: «Ο Μάρτης ο Πεντάγνωμος, πέντε φορές εχιόνισε και πάλι το μετάνιωσε πως δεν εξαναχιόνισε» και «Μάρτης, γδάρτης και κακός παλουκοκαύτης» και «Κάλιο Μάρτης στις γωνιές, παρά Μάρτης στις αυλές». Παρόλα αυτά ο Μάρτης θεωρείται ο καταλληλότερος μήνας για φύτεμα δένδρων και γι’ αυτό ονομάζεται και Φυτευτής, ενώ λόγω της γιορτής του Ευαγγελισμού ονομάζεται και Βαγγελιώτης. Τον Μάρτη πάντως ξεκινάει και η Άνοιξη, γι’ αυτό «από Μαρτιού καλοκαιριά, κι απ’ Αύγουστο χειμώνας».

Ένα από πιο παλιά και αγαπημένα έθιμα αναβιώνει δυναμικά στις μέρες μας γεμίζοντας τα χέρια των παιδιών με ασπροκόκκινα βραχιολάκια. Η Μαρτιά, ή αλλιώς ο Μάρτης, είναιένα βραχιόλι από άσπρες και κόκκινες κλωστές που φτιάχνουν εδώ και πολλά χρόνια οι μητέρες για τα παιδιά τους τον μήνα Μάρτη.

Ο «Μάρτης», είναι ένα πολύ παλιό έθιμο και πιστεύεται ότι έχει τις ρίζες του στην Αρχαία Ελλάδα, και μάλιστα στα Ελευσίνια Μυστήρια.

Οι μύστες των Ελευσίνιων Μυστηρίων, έδεναν μια κλωστή, την «Κρόκη», στο δεξί τους χέρι και το αριστερό τους πόδι.

Από την 1η ως τις 31 του Μάρτη, τα παιδιά φορούν στο χέρι τους, στον καρπό, ένα βραχιολάκι φτιαγμένο από στριμμένη άσπρη και κόκκινη κλωστή, τον «Μάρτη» ή «Μαρτιά». Σύμφωνα με την λαϊκή παράδοση, ο «Μάρτης», προστατεύει τα πρόσωπα των παιδιών από τον πρώτο ήλιο της Άνοιξης, για να μην καούν.

Ο «Μάρτης» μένει στο χέρι μέχρι να δούμε το πρώτο χελιδόνι στο τέλος του μήνα.

Το άσπρο χρώμα συμβολίζει την αγνότητα και το δεσμό της οικογένειας, η δε κόκκινη συμβολίζει την αγάπη.

Οι δύο μαζί κλωστές αποτελούν το δεσμό και την πίστη προς τη θρησκεία.

“Μάρτη” δεν φορούσαν μόνο οι άνθρωποι. Σε σε κάποιες περιοχές της χώρας κρεμούσαν την κλωστή όλη τη νύχτα στα κλαδιά μιας τριανταφυλλιάς για να χαρίσουν ανθοφορία, ενώ σε άλλες περιοχές την έβαζαν γύρω από τις στάμνες για να προστατέψουν το νερό από τον ήλιο και να το διατηρήσουν κρύο. Σε άλλες περιοχές το φορούσαν μέχρι να φανούν τα πρώτα χελιδόνια, οπότε και το άφηναν πάνω σε τριανταφυλλιές, ώστε να τον πάρουν τα πουλιά για να χτίσουν τη φωλιά τους. Αλλού πάλι το φορούν ως την Ανάσταση, οπότε και το δένουν στις λαμπάδες της Λαμπρής για να καεί μαζί τους.

Στη Μακεδονία για παράδειγμα αντί κόκκινης κλωστής έβαφαν τον καρπό του αριστερού χεριού με πορφύρα. Το έθιμο αυτό πέρασε και στο Βυζάντιο, μόνο που ο πλούτος εδώ άλλαζε το χρώμα της κόκκινης κλωστής σε χρυσή. Σαν ερχόταν η ώρα να βγάλουν την κλωστή, καλούσαν τους φίλους σε γλέντι και πριν απ αυτό έκαιγαν την κλωστή σε ένα πιάτο και από το σχήμα της στάχτης μάντευαν το μέλλον. Σε άλλα μέρη το «μαρτάκι» το τύλιγαν σε μια πέτρα ,την έβρεχαν μέσα σε πηγάδι για να είναι η κοπελιά που θα το φορούσε δροσερή ή το έβαζαν στην λαμπάδα της Ανάστασης να καεί.

Στην Αθήνα για παράδειγμα η μητέρα ή η γιαγιά κρατώντας ένα λευκό ανάβαθο πιάτο με λάδι έβαζε τα παιδιά να κοιτάξουν μέσα το πρόσωπό τους ενώ εκείνη μονολογούσε διάφορες ευχές. Στη Λέσβο τα κορίτσια κοίταζαν μέσα στις σφίδες (κιούπια) που υπήρχε λάδι κι έτσι δεν τις έπιανε ο ήλιος. Στα Μέγαρα έχουν έθιμο να γελούν το Μάρτη δηλαδή να πουν ένα ψέμα για να γελάσουν κάποιον.

Ο Μάρτης έχει και ένα ζεστό ήλιο, δυνατό, που καίει και τσουρουφλίζει.

Η παράδοση λέγει πως ο ήλιος του Μάρτη μαυρίζει το πρόσωπο και δημιουργεί στίγματα και λεκέδες.

“Του Μάρτη ο ήλιος βάφει και πέντε δεν ξεβάφει”.

Οι κοπέλες, λοιπόν, έπρεπε να προφυλαχθούν για να μη μαυρίσουν.

Γιατί το λευκό δέρμα ήταν ένδειξη καλής καταγωγής.

“Ο πόχει κόρην ακριβή του Μάρτη ο ήλιος μην την δει”.

Το έθιμο του Μάρτη γιορτάζεται ίδιο και απαράλλαχτο στην Αλβανία ως «Βερόρε». Οι κάτοικοι φορούν βραχιόλια από κόκκινη και άσπρη κλωστή για να μην τους «πιάσει» ο ήλιος, τα οποία και βγάζουν στα τέλη του μήνα ή όταν δουν το πρώτο χελιδόνι. Άλλοι πάλι, δένουν τον «Μάρτη» σε κάποιο καρποφόρο δέντρο, ώστε να του χαρίσουν ανθοφορία, ενώ μερικοί τον τοποθετούν κάτω από μια πέτρα κι αν την επόμενη ημέρα βρουν δίπλα της ένα σκουλήκι, σημαίνει ότι η υπόλοιπη χρονιά θα είναι πολύ καλή.

Τηρώντας παραδόσεις και έθιμα αιώνων, οι Βούλγαροι, την πρώτη ημέρα του Μάρτη, φορούν στο πέτο τους στολίδια φτιαγμένα από άσπρες και κόκκινες κλωστές που αποκαλούνται «Μαρτενίτσα».

κάνε κλικ για την κατασκευή

Σε ορισμένες περιοχές της Βουλγαρίας, οι κάτοικοι τοποθετούν έξω από τα σπίτια τους ένα κομμάτι κόκκινου υφάσματος για να μην τους «κάψει η γιαγιά Μάρτα» (Μπάμπα Μάρτα, στα βουλγαρικά), που είναι η θηλυκή προσωποποίηση του μήνα Μάρτη. Η «Μαρτενίτσα» λειτουργεί στη συνείδηση του βουλγαρικού λαού ως φυλαχτό, το οποίο μάλιστα είθισται να προσφέρεται ως δώρο μεταξύ των μελών της οικογένειας, συνοδευόμενο από ευχές για υγεία και ευημερία.

Το ασπροκόκκινο στολίδι της 1ης του Μάρτη φέρει στα ρουμανικά την ονομασία «Μαρτιζόρ». Η κόκκινη κλωστή συμβολίζει την αγάπη για το ωραίο και η άσπρη την αγνότητα του φυτού χιονόφιλος, που ανθίζει τον Μάρτιο και είναι στενά συνδεδεμένο με αρκετά έθιμα και παραδόσεις της Ρουμανίας. Σύμφωνα με την μυθολογία, ο Θεός – Ήλιος μεταμορφώθηκε σε νεαρό άνδρα και κατέβηκε στη Γη για να πάρει μέρος σε μια γιορτή. Τον απήγαγε, όμως, ένας δράκος, με αποτέλεσμα να χαθεί και να βυθιστεί ο κόσμος στο σκοτάδι. Μια ημέρα ένας νεαρός, μαζί με τους συντρόφους του σκότωσε τον δράκο και απελευθέρωσε τον Ήλιο, φέροντας την άνοιξη. Ο νεαρός έχασε τη ζωή του και το αίμα του -λέει ο μύθος- έβαψε κόκκινο το χιόνι. Από τότε, συνηθίζεται την 1η του Μάρτη όλοι οι νεαροί να πλέκουν το «Μαρτισόρ», με κόκκινη κλωστή που συμβολίζει το αίμα του νεαρού άνδρα και την αγάπη προς τη θυσία και άσπρη που συμβολίζει την αγνότητα.

Σύμφωνα με την παράδοση φοβόταν ο λαός μας τις 3 πρώτες μέρες, τις 3 μεσαίες και τις 3 τελευταίες ή τις 10 πρώτες του Μάρτη ήταν οι Δρίμες, όντα δαιμονικά που κάνουν κακό στα ξύλα, στα ρούχα και στα σώματα. Όσα πανιά πλυθούν τούτες τις μέρες λιώνουν, όσα ξύλα κοπούν σαπίζουν και γι αυτό αποφεύγουν ολότελα να πλύνουν ρούχα ή αν πρέπει να το κάνουν, να βάζουν με σαν στο νερό ένα πέταλο, γιατί το σίδερο είναι γιατρικό και αποτρέπει τα δαιμόνια. Κανένας δεν λουζόταν όλες αυτές τις μέρες και δεν έπαιρναν το τσεκούρι να κόψουν ξύλα. Αλλού οι γυναίκες πήγαιναν το πρωί πρωί στην εξοχή και νίβονταν με την δροσιά από τα στάχυα του κριθαριού και τα κουβαλούσαν στο σπίτι . Τα κρεμούσαν στις πόρτες των σπιτιών και ήταν δροσεροί όλο το χρόνο. Στην Αθήνα η κάθε νοικοκυρά έπαιρνε πρωί πρωί το αμίλητο νερό από το πηγάδι, έβρεχε λίγο γρασίδι και με αυτό δρόσιζε όλους στην οικογένεια ενώ ακόμα κοιμόντουσαν κι ύστερα ράντιζε και το σπίτι λέγοντας : Ήρθε ο Μάρτης , ήρθε η γειά σου. Στην Κίσσαμο πάλι οι νοικοκυρές υποδέχονταν τον Μάρτη με « ζαχαροπούλια » δηλαδή γλυκά που είχαν το σχήμα του πουλιού.

Ονειροπόλων Μόχθοι: Μάρτιος

Ήλιος καίει κι εγώ κρυώνω
τώρα που ξυπνούν τα δέντρα
την ασπίδα κάντε τάσι
βάλτε την παν’ στο μαγκάλι
το κρασί το πετρωμένο
σαν κρασί να τρέξει πάλι
τραγουδάτε τραγουδάτε
μια να καλίτε, μια γελάτε.

Άνθη ψύχος δρόσος μύρο
τεσσαράκοντα μαρτύρων
με τον Μάρτη στο ‘να χέρι
ψάλλουν τον Ακάθιστο Ύμνο
στο βωμό παν’ στα λιθάρια
τα σαράντα παλικάρια
λένε λέει και το ροδάνι
κι η γριά απ’ το καζάνι.

Μες στα βότανα το δυόσμο
απ’ το χάος μες στον κόσμο
άγγελος τον κρίνο απλώνει
γη και ουρανό ενώνει
μ’ έναν ήλιο βροχερό
με τ’ αμίλητο νερό
σπάστε στάμνες στην πλατεία
στα όρη, στα βουνά η κακία,

Ήλιος καίει στα περιβόλια
τα παιδιά με τα βραχιόλια
απ’ τη θάλασσα τη Μαύρη
χελιδόνα μες στα χιόνια
λούλουδα ο Θεός στα κλώνια
τραγουδάτε τραγουδάτε
μια να κλαίτε, μια γελάτε.

Και για το τέλος και για τον φετινό Μάρτη είναι το έθιμο του χαρταετού που τον πετάμε την Καθαρή Δευτέρα και νομίζω πως καλύτερο μήνυμα για τούτη τη μέρα από τα λόγια του Δημήτρη Λουκάτου δεν υπάρχουν :

« …Όποιος δεν έπαιξε ποτέ του χαρταετό, δεν κοίταξε όσο χρειάζεται ψηλά. Όποιος δεν ένοιωσε την αντίσταση του μεγάλου σπάγκου, δεν εκατάλαβε την δύναμη του αέρα. Κι όποιος δεν εφώναξε με την ευθύνη και την πρωτοβουλία του παιδιού που βλέπει να κινδυνεύει στο ψηλό μετεώρισμά του ο αετός, δεν ένοιωσε τη χαρά του να τα βγάζεις πέρα μόνος σου με τη Φύση… »

Καλό μήνα!!!!

πηγή: Βest News, fouit.gr